Na podstawie materiałów zgromadzonych przez Forum Rewitalizacji  z miast członkowskich oraz w oparciu o doświadczenia poszczególnych członków Forum Rewitalizacji, można przedstawić sporo interesujących przykładów dobrze zaplanowanych i realizowanych programów oraz projektów rewitalizacji. Poniżej zawarto krótki przegląd dokonań różnych samorządów w Polsce, związanych z realizacją programów rewitalizacji przez różne podmioty.

Jesienią 2001 roku miasto Cieszyn przekazało stowarzyszeniu „Być razem” hale produkcyjne po zlikwidowanych ZPC „Olza”. Z czasem powstał tu punkt, gdzie wydawano żywność, stare meble i ubrania z darów. Wspólnie z MOPS obiekt został wyremontowany za unijne pieniądze. We wrześniu 2001 roku rozpoczął się remont, przy którym pracowało kilka osób pozbieranych z dworca i poradni uzależnień. W grudniu tego samego roku uruchomiono pierwszą część – powstały trzy duże pokoje wieloosobowe. Kolejne miejsca zorganizowane przez Stowarzyszenie to Dom Matki i Dziecka uruchomiony w czerwcu 2006 roku, Młodzieżowy Klub „Graciarnia” uruchomiony w październiku 2006 roku oraz Centrum Wolontariatu. Ze stowarzyszeniem „Być razem” stale współpracuje około 100 wolontariuszy – głównie studentów pracy socjalnej. W latach 2005-2006 stowarzyszenie realizowało program pomocy ofi arom przemocy seksualnej w ramach inicjatywy wspólnotowej UE „Daphne II”. W październiku 2002 roku stowarzyszenie stało się partnerem w opracowaniu Gminnego Programu w zakresie Polityki Mieszkaniowej i Taniego, Dostępnego Budownictwa Socjalnego dla Miasta Cieszyna oraz uchwalonego w grudniu 2002 roku przez Radę Miasta Cieszyna Gminnego Programu Wychodzenia z Bezdomności i Przeciwdziałania Wykluczeniu Społecznemu dla Miasta Cieszyna. Stowarzyszeniu udało się uzyskać dużą pomoc rzeczową (meble, materiały budowlane, lodówki etc.) od lokalnej ludności. Z jego pomocy korzysta łącznie około 3000 osób rocznie (schronienie, pomoc żywnościowa, socjalna, psychologiczna, prawna, zatrudnienie w ramach robót publicznych, edukacja). Stowarzyszenie podpisało umowę o współpracy z Powiatowym Urzędem Pracy w zakresie finansowania etatów w ramach robót publicznych, współpracuje z lokalnymi przedsiębiorcami; część uczestników warsztatów dzięki temu zyskuje pracę na zewnątrz. Stowarzyszenie rozwinęło produkcję eksportową. W 2005 roku opracowano koncepcję zagospodarowania obiektów po byłym „Polifarbie” na potrzeby przedsiębiorstwa socjalno-edukacyjnego „REDA”, które uzyskało dofinansowanie ze ZPORR w ramach programu: „Rewitalizacja obszarów poprzemysłowych województwa śląskiego”. Projekt został zrealizowany we współpracy z gminą Cieszyn.

Projekt Rewitalizacji Rynku w Cieszynie
Projekt Rewitalizacji Rynku w Cieszynie

Miasto Żyrardów może poszczycić się jednym z najskuteczniej wdrażanych Lokalnych Programów Rewitalizacji w latach 2004-2006, który postawił na cele turystyki opartej na zasobach poprzemysłowych dawnej fabryki, osady fabrycznej oraz zespołu pałacowo – parkowego. Żyrardów zrealizował siedem projektów na ponad 13 mln zł w ramach ZPORR oraz komercyjne inwestycje: adaptację dawnej kotłowni na mieszkania i dawnej tkalni na centrum handlowe. W trakcie realizacji jest adaptacja budynków starej i nowej przędzalni na lofty oraz dawnej przędzalni lnu na centrum wielofunkcyjne. Jednym z projektów realizowanych z pomocą środków unijnych był Park Dittricha. Projekt Rewaloryzacji Parku Dittricha – I etap obejmował zagospodarowanie parku o powierzchni 58 tys. m2 wraz z elementami małej architektury, min. altanki drewnianej, alejek żwirowych, amfi teatru przy Muzeum, odtworzenie fontanny żelbetonowo – kamiennej, placu zabaw dla dzieci, sieć monitoringu, dosadzenie krzewów i bylin. Projekt realizowano w okresie od listopada 2004 roku do października 2007 roku, łączny koszt realizacji wyniósł 3,5 mln zł, z tego prawie 75 % środków pochodziło z funduszy unijnych. W następstwie realizacji I etapu Rewaloryzacji Parku Dittricha zaszła konieczność przeprowadzenia dodatkowych prac – określonych jako etap II i III. W ramach projektu Rewaloryzacja Parku Dittricha – II i III etap wykonano prace hydrotechniczne rzeki Pisi, renowację i renaturyzację układu wód powierzchniowych w parku oraz wykonano remont elewacji Muzeum wraz z tarasem. 65% kosztów, wynoszących łącznie 2,3 mln zł sfinansowano ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach ZPORR.

Rewitalizacja Żyrardowa
Rewitalizacja Żyrardowa

Gdy nie wiesz, do jakiego portu zmierzasz, pomyślne wiatry nie będą ci wiały – tym cytatem z Seneki autorzy dokumentu – Zespół Miejskiej Pracowni Urbanistycznej w Bydgoszczy we współpracy ze specjalistami zewnętrznymi ustawili wysoko poprzeczkę do opracowania programu rewitalizacji (Czyżewska, 2009). Zaprosili tym samym do wielkiej podróży przez 5 typów krajobrazów, 5 grup działań i 169 zadań. Program został przyjęty uchwałą Rady Miasta Bydgoszczy z dnia 25 października 2006 roku. Od natury przez miejski krajobraz, potem tereny gospodarczo – sportowe, a następnie przez tereny zabudowy przemysłowej docieramy tym samym do otwartych terenów Wisły o wielkim potencjale żeglugowym. To co porywa najbardziej w dokumencie to nietypowy temat przedstawiony z wielkim rozmachem, ambitnie, w sposób systemowy i integrujący procesy gospodarcze, społeczne z przestrzennymi przekształceniami. W 2009 roku miasto Bydgoszcz przystąpiło do prac w projekcie REURIS (Rewitalizacja Miejskich Przestrzeni Nadrzecznych) subsydiowanych z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu dla Europy Środkowej. Projekt dotyczy rewitalizacji części kanału, zbudowanego w XVIII wieku, który stał się początkiem ekonomicznego i terytorialnego rozwoju miasta. Droga wodna tworzona przez Kanał Bydgoski, Brdę i rzekę Wisłę kształtowała ekonomiczne i społeczne podstawy życia miasta. Przyległe do niej tereny były wykorzystywane jako rekreacyjne, na terenie parku znajdowały się restauracje i sale taneczne. Wraz z utratą znaczenia ekonomicznego drogi wodnej, nastąpiła utrata funkcji i degradacja obszaru otaczającego. Stary Kanał w Bydgoszczy jest wpisany do rejestru zabytków. Projekt bydgoski w pełni do chwili obecnej osiąga cele projektu REURIS, które polegają na wypracowaniu i przetestowaniu strategicznego podejścia do rewitalizacji przestrzeni nadrzecznych, uwzględniającego zarówno specyfikę miast i regionów, jak elementy wspólne, wskazanie i sprawdzenie wspólnych metod i procedur pracy zespołów multidyscyplinarnych oraz konsultacji społecznej, a także wskazanie i rozwiązanie wspólnych barier dla rewitalizacji przestrzeni nadrzecznych oraz sposobów ich usuwania poprzez realizację projektów pilotażowych.

Rewitalizacja bydgoskiego Węzła Wodnego
Rewitalizacja bydgoskiego Węzła Wodnego

Gdańsk to miasto o ponad tysiącletniej tradycji, w którym podstawą ekonomiki jest gospodarka morska i funkcje przemysłowo-składowe. Transformacja gospodarcza ostatnich lat spowodowała istotne przeobrażenia w tej dziedzinie. Gdańsk jest też najważniejszym ośrodkiem turystycznym północnej Polski i basenu południowego Bałtyku. Samorząd gdański wytypował 13 obszarów do rewitalizacji, w tym Grodzisko, tzw. Hewelianum. Miasto powołało swoistego operatora – jednostkę budżetową pod nazwą Park Kulturowy Fortyfikacji Miejskich „Twierdza Gdańsk”) do realizacji zamierzonych przekształceń w zakresie przekształceń obszaru 20 ha adaptacji fortów na centrum naukowe i rekreacyjne, którego otwarcie nastąpiło w 2008 roku. Partnerami Parku Kulturowego zaangażowanymi w przygotowanie i realizację programu rewitalizacji są: Rada Naukowo-Programowa, Pomorski Kurator Oświaty, PKFM „Twierdza Gdańsk”, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku oraz Polska Organizacja Turystyczna. Projekt rewitalizacji kwartału Grodzisko to wyjątkowy i unikatowy w skali europejskiej projekt, łączący przeszłość z nowoczesnością. Na program użytkowy Hewelianum składać się będzie szeroka oferta funkcjonalna. Centrum Odkrywania Wiedzy „Hewelianum” to idea pokazywania skomplikowanych treści z dziedziny nauki i techniki w prosty, atrakcyjny i przyjemny sposób; w I etapie powstała tu Pracownia Energii oraz Pracownia Nieba i Słońca, w II etapie powstanie Pracownia Ziemi w Galerii Strzeleckiej, Wehikuł Czasu w Baterii Moździerzy z Zespołem Kaponiery Środkowej, laboratoria i salki dydaktyczne w Koszarach Schronowych, a w III etapie – Edukacyjny park poforteczny, kolejka linowa i Planetarium.

Wizualizacja projektu Gdańsk Hewelianum.
Wizualizacja projektu Gdańsk Hewelianum.

Wyjątkowym zadaniem programu rewitalizacji w Płocku jest rewitalizacja ulicy Tumskiej i przekształcenie jej w reprezentacyjną przestrzeń publiczną, potocznie określaną jako salon miasta (Wierzbicka, 2008). Rewitalizacja jest prowadzona przez społeczność lokalną, a jednym z celów jest utrzymanie i rozwój funkcji handlowych, usługowych, w szczególności gastronomicznych, turystycznych i kulturalnych oraz wyodrębnienie i wskazanie miejsc odpoczynku, spotkań i imprez kulturalnych. W 2005 roku samorząd rozpoczął działania inwestycyjne na ulicy Tumskiej, polegające na przebudowie i modernizacji nawierzchni wraz z jej małą architekturą oraz na uporządkowaniu wszystkich mediów. Prace zakończono w 2006 roku, a ich łączny koszt wyniósł niemal 30 mln zł. Następnie Miasto Płock zaangażowało się w realizację Projektu ADHOC, który otrzymał dofinansowanie w kwocie 87,7 mln euro z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Inicjatywy Wspólnotowej INTERREG III B CADSES. Jednym z wymogów Projektu ADHOC było przeprowadzenie konsultacji społecznych mających na celu zinwentaryzowanie posiadanych zasobów na pilotażowym obszarze projektu oraz stworzenie społecznej wizji funkcjonowania ulicy Tumskiej w wymiarze przestrzennym, społecznym i gospodarczym.W 2008 roku powstało Stowarzyszenie Ulicy Tumskiej skupiające właścicieli nieruchomości, którzy chcą sami przeprowadzić zagospodarowanie podwórek i ożywić ulicę, między innymi poprzez realizację projektów współfinansowanych ze środków unijnych.

Ulica Tumska w Płocku
Ulica Tumska w Płocku
  • Rekomendacje

Do osiągnięcia sukcesu w realizacji programu rewitalizacji niezbędne jest dopasowanie modelu programowania średniookresowego do warunków lokalnych. Technicznie odbywa się to poprzez zastosowanie uspołecznionej metody przygotowania oraz wdrożenia projektów. Partycypacja oznacza tu wzajemną komunikację pomiędzy różnymi grupami społecznymi, w trakcie której wszyscy uczestnicy procesu zmian mają możliwość wpływu na podejmowanie decyzji (poprzez udział w panelach dyskusyjnych, w społecznej radzie programu, w grupach monitorujących) i biorą następnie czynny udział w ich realizacji. Ważnym aspektem w procesie komunikowania się jest dwukierunkowość przepływu informacji. Władze gminy nie tylko przekazują społecznościom informacje na temat podejmowanych decyzji, ale również odbierają ocenę tych decyzji oraz sugestie dotyczące kolejnych zaplanowanych kroków. Trudno jest zaspokoić czyjeś potrzeby bez posiadania dokładnych informacji na temat potrzeb i możliwości ich zaspokojenia. Ów czynny udział w procesie transformacji polega więc na umożliwieniu mieszkańcom udziału w przygotowaniu przekształceń oraz we wprowadzaniu ich w życie. Dzięki zebraniu wszystkich grup społecznych przy wspólnym stole i otwartym przedstawieniu swoich opinii przez wszystkich uczestników możliwe staje się wypracowanie optymalnego rozwiązania. Dzięki uspołecznionej metodzie przygotowania przekształceń możliwe staje się skorzystanie z efektu synergii – wspólna, partnerska praca przynosi większe efekty niż indywidualna realizacja przekształceń przez różne grupy z osobna. Główne zadania programu rewitalizacji to uspołecznienie procesu planowania i realizacji założeń, stworzenie atmosfery sprzyjającej inwestycjom prywatnym, pobudzanie inicjatyw mieszkańców tak, by sami dążyli do poprawy swoich warunków życia, pomoc właścicielom nieruchomości w ulepszaniu zasobów zabytkowych, stworzenie nowych miejsc pracy, etc. Zasadniczym podmiotem programu jest społeczność najbliższych ulic/kwartałów/dzielnic, zatem działania ożywiające przestrzeń powinny wypływać z inicjatyw lokalnych. Rolą sektora publicznego jest wspieranie tych inicjatyw za pomocą różnych instrumentów.

Należy dokonać wnikliwej analizy dostępnych pozabudżetowych źródeł finansowania kolejnych etapów programu oraz sposobów włączania społeczności lokalnej w prace porządkowe i monitorujące stan bieżący zrewitalizowanych terenów, np. w powiązaniu z działaniami Programu opieki nad zabytkami. Odnośnie do działań w sferze społecznej, należałoby doprowadzić do wykorzystania pozytywnej energii osób biorących udział w ankietowaniu i dyskusjach poprzez zbudowanie lokalnego partnerstwa. Znane są przykłady konsolidacji lokalnych organizacji pozarządowych i nieformalnych grup mieszkańców wokół wspólnych celów rewitalizacji danego obszaru, aż po powstanie trwałych struktur w postaci stowarzyszeń jednej ulicy. Stają się one potencjalnymi beneficjentami programów unijnych, finansowanych z Europejskiego Funduszu Społecznego, dzięki którym zrewitalizowana przestrzeń może być wypełniona treścią programową.

W trakcie paneli konsultacyjnych, przyszli beneficjenci prezentują instytucje partnerskie włączone w program rewitalizacji, własne inicjatywy w odniesieniu do obszaru rewitalizowanego. Dla innych projektów partnerskich mogą to być instytucje takie jak Powiatowy Urząd Pracy, MOPS, ROPS. W czasie prezentacji przyszli beneficjenci udzielą odpowiedzi na pytanie jakie wspólne przedsięwzięcia są podejmowane, czy wykorzystywane będą środki z Europejskiego Funduszu Społecznego czy inne dostępne fundusze. Inni partnerzy wspólnych projektów to np. policja, fundacje czy stowarzyszenia, które działają na obszarze rewitalizacji i mogą w ramach projektu przejąć dotychczasowe zadania podmiotów publicznych oraz eksploatację budynków w tzw. projektach „miękkich”. Poprzez lokalne panele konsultacyjne, samorząd będzie w stanie zidentyfikować stopień zaawansowania współpracy partnerskiej według kryterium punktowego dotyczącego „dojrzałości projektu”. W dalszej kolejności operator programu przeprowadzi monitoring poszczególnych elementów programu gospodarczego, społecznego i przestrzennego oraz sformułuje zalecenia do dalszych prac. Może także realizować lub koordynować wdrażanie projektów inwestycyjnych urzędu. Operatorzy programów, aby stać się w pełni instytucją europejską, powinni mieć opracowaną wizję rozwoju na najbliższe 10 lat, zgodną z zasadami programowania Polityki Spójności na lata 2007-2013 oraz z operacyjnymi programami resortowymi.

Przed nowym zarządcą programu rewitalizacji będą stały nowe wyzwania i aby im sprostać należy dokonać zmian w sposobie funkcjonowania organizacji wiodącej w przemianach, w priorytetach rozwojowych, oraz w finansowaniu działalności. System rewitalizacji dopiero zaczyna powstawać w warunkach znacznych opóźnień w kształceniu kadr dla realizacji procesów rewitalizacji (brak fachowych operatorów i fachowych szefów programów), a w środowisku urbanistów przeważają postawy korporacyjne i brak zrozumienia dla nowych zawodów związanych z realizacją procesu, zatem rekomenduje się stosowanie wszelkich działań „miękkich” o charakterze negocjacyjnymi i pedagogicznym, mających na celu podniesienie poziomu opracowania i realizacji programów rewitalizacji w okresie 2014-2020, w szczególności organizację konsultacji z samorządami i specjalistyczne szkolenia tematyczne. Celem tych działań jest osiągniecie w dłuższym okresie, 10-15 lat, sprawniejszego systemu powiązań instytucjonalnych i uzyskanie kompetentnej kadry operatorów i szefów programów. Ponieważ w wyniku analizy lokalnych programów rewitalizacji okazało się, że miasta proponują objąć programami rewitalizacji znaczne obszary, niekiedy sięgające kilkudziesięciu, a nawet kilkuset hektarów, a − jak uczy praktyka − aby uzyskać widoczne rezultaty należy koncentrować wysiłki np. w pięcioletnim okresie programowania na obszarach niewielkich (10-20 ha), dlatego też rekomenduje się wprowadzenie pojęcia „obszaru operacyjnego na lata… (np. 2007-2013)” i jego obowiązkowy wybór w programach o powierzchni przekraczającej 20 h.Powierzchnia obszaru o charakterze pilotażowym, w każdym programie nie przekraczałaby wymienionej powierzchni 15-20 ha. Dostrzegalność, wewnętrzna spójność i wzajemne korzystne oddziaływanie (synergia) w ramach niewielkich obszarów operacyjnych oraz pozytywne wskaźniki rezultatu i wpływu będą osiągnięte w ten sposób znacznie szybciej, niż na całym obszarze rewitalizacji. Nie przekreśla to oczywiście możliwości realizacji innych projektów dodatkowych, uzasadnionych logiką programu, na całym obszarze programu rewitalizacji (tzw. rewitalizacja „confetti”). Ekonomia społeczna, rozwój przedsiębiorczości, e-społeczeństwo, rozwój infrastruktury, ochrona środowiska, planowanie strategiczne, planowanie przestrzenne funkcjonują obok siebie, ponieważ są zarządzane przez inne instytucje, kierują się innymi priorytetami, procedurami i same się nie koordynują, jeśli nie mają impulsu zewnętrznego w formie aktu prawnego lub lidera, który prowadzi do osiągnięcia wspólnego celu. Jeśli chodzi o działania w sferze społecznej, zawsze należy doprowadzić do wykorzystania pozytywnej energii osób biorących udział w ankietowaniu i dyskusjach poprzez zbudowanie lokalnego partnerstwa. Partycypacja to wymierne korzyści, ale też droga edukacji od zatomizowanej społeczności do holistycznego, zintegrowanego budowania wspólnie zdefiniowanej wartości: strategii rozwoju miasta, święta ulicy, ośrodka dla bezdomnych, planu zagospodarowania… Warto ją przebyć.

Źródło: „Przykłady rewitalizacji miast”, Praca zbiorowa pod redakcją Aliny Muzioł – Węcławowicz, Instytut Rozwoju Miast, Kraków 2010.